Kto naprawdę rządzi w klasie? Gdy strach przed odrzuceniem staje się silniejszy niż własne wartości

Przemoc rówieśnicza nie zawsze zaczyna się od bójki. Czasami zaczyna się od jednego zdania, wymownego spojrzenia, wykluczenia z grupy albo śmiechu, do którego dołączają wszyscy. Dlaczego młodzież podporządkowuje się niepisanym zasadom grupy? Dlaczego agresja bywa mylona z odwagą, a milczenie świadków pozwala na dalsze krzywdzenie? I co możemy zrobić, aby szkoła była miejscem, w którym szacunek znaczy więcej niż popularność?

W Edukacja by Ann przygotowaliśmy i udostępniamy całkowicie bezpłatnie pakiet „KTO RZĄDZI W KLASIE?” – pięć materiałów PDF zawierających scenariusze zajęć profilaktycznych, karty pracy, 30 kart sytuacyjnych, odpowiedzi dla nauczycieli oraz poradnik.

W każdej klasie istnieje świat, którego dorośli nie zawsze widzą

Są klasy, w których na pierwszy rzut oka wszystko funkcjonuje prawidłowo.

Uczniowie przychodzą na lekcje, wykonują zadania, rozmawiają podczas przerw. Nauczyciele realizują podstawę programową, wychowawcy rozwiązują bieżące problemy, a rodzice pytają o sprawdziany i oceny.

Jednak równolegle może istnieć drugi, mniej widoczny świat.

Świat, w którym ktoś decyduje, z kim wolno rozmawiać.

Ktoś inny ustala, kto zasługuje na miejsce w grupie.

Jedna osoba może pozwolić sobie na obrażanie innych, bo otacza ją grupa znajomych.

Inna nie potrafi zaprotestować, ponieważ boi się zostać wykluczona.

Czasami wszystko zaczyna się od pozornie niewinnych słów:

„Nie bądź frajerem”.

„Wszyscy to robią”.

„Jak nie jesteś z nami, to jesteś przeciwko nam”.

„Nie przesadzaj, to tylko żart”.

„Powiesz nauczycielowi, to zobaczysz”.

Dla dorosłego mogą brzmieć jak kolejne nastoletnie sprzeczki. Dla dziecka mogą oznaczać codzienny lęk przed utratą akceptacji, ośmieszeniem lub samotnością.

I właśnie dlatego warto zadać sobie pytanie:

Kto naprawdę rządzi w klasie – nauczyciel, ustalone zasady, wzajemny szacunek, a może strach przed grupą?

Nie każda przemoc pozostawia siniaki

Kiedy mówimy o przemocy w szkole, często wyobrażamy sobie bójki, popychanie, wyzwiska czy otwarte groźby.

Tymczasem krzywdzenie może przyjmować także znacznie mniej widoczne formy.

Może polegać na systematycznym wykluczaniu z rozmów i wspólnych aktywności. Na rozpowszechnianiu plotek, niechcianych przezwiskach, celowym ignorowaniu albo publicznym upokarzaniu.

Może rozgrywać się na klasowym czacie, gdzie kompromitujące zdjęcie lub nagranie zostaje udostępnione dziesiątkom osób.

Może być ukryte pod pozorem humoru.

„Przecież żartowaliśmy”.

„Ona zawsze wszystko bierze do siebie”.

„Niech się nauczy dystansu”.

Problem polega na tym, że granic żartu nie wyznacza wyłącznie intencja osoby, która go wypowiada.

Znaczenie mają również zgoda, sprzeciw drugiej osoby, kontekst, powtarzalność i konsekwencje.

Uczeń, który codziennie słyszy niechciane przezwisko, może stopniowo tracić poczucie bezpieczeństwa, nawet jeśli cała klasa uważa to za zabawne.

Dziecko wykluczane z grupy może zacząć wierzyć, że z nim samym jest coś nie tak.

Nastolatek, którego publicznie ośmieszono, może przez długi czas obawiać się kolejnego dnia w szkole.

Warto przy tym odróżniać pojedynczy konflikt od przemocy rówieśniczej, szczególnie tej opartej na powtarzalności i nierównowadze sił. Nie każda kłótnia jest przemocą, ale również nie każde krzywdzenie można zbyć stwierdzeniem, że „dzieci muszą się dogadać”.

Szkoła powinna być miejscem, w którym dziecko nie musi zasługiwać na prawo do godności i bezpieczeństwa.

Dlaczego młodzi ludzie podziwiają tych, którzy łamią zasady?

To pytanie powinno szczególnie zainteresować wychowawców, pedagogów i rodziców nastolatków.

Dlaczego uczeń, który prowokuje nauczyciela, czasami zdobywa większe uznanie niż ten, który zachowuje się odpowiedzialnie?

Dlaczego osoba publicznie poniżająca kolegę bywa nazywana odważną?

Dlaczego nagranie z czyjegoś upokorzenia może wywoływać komentarze pełne podziwu?

W niektórych grupach agresywne zachowanie staje się sposobem zdobywania pozycji.

Ktoś prowokuje. Inni się śmieją. Pojawiają się komentarze i zainteresowanie. Osoba, która przekroczyła granicę, otrzymuje społeczną nagrodę.

Z czasem młodzież może zacząć kojarzyć siłę z dominacją, a odwagę z brakiem szacunku dla innych.

Nie pomaga kultura internetowego rozgłosu, w której popularność treści bywa mylona z jej wartością.

Jednak liczba polubień nie jest dowodem, że zachowanie jest właściwe.

Głośne zachowanie nie zawsze świadczy o pewności siebie.

A fakt, że ktoś potrafi wzbudzić strach, nie oznacza, że zasługuje na szacunek.

Prawdziwy lider nie potrzebuje poniżać innych, aby udowodnić swoją wartość.

To jeden z najważniejszych tematów, jakie powinniśmy podejmować z młodzieżą.

„Nie bądź frajerem”. Cena przynależności do grupy

Wyobraźmy sobie uczennicę, która otrzymuje wiadomość na klasowym czacie.

Znajomi chcą, aby przesłała dalej kompromitujące zdjęcie kolegi.

Dziewczyna wie, że nie powinna tego robić.

Nie chce nikogo krzywdzić.

Odpowiada: „Nie wyślę”.

Wtedy słyszy:

„Wszyscy to robią”.

„Nie wygłupiaj się”.

„Jak nie wyślesz, nie jesteś z nami”.

Co powinna zrobić?

Dla osoby dorosłej odpowiedź może wydawać się oczywista. Powinna odmówić i zakończyć rozmowę.

Ale w świecie nastolatka taka decyzja może oznaczać utratę miejsca w grupie, izolację, wyśmiewanie lub kolejne upokorzenia.

Presja rówieśnicza wykorzystuje jedną z podstawowych potrzeb człowieka – potrzebę przynależności.

Dlatego nie wystarczy powtarzać dzieciom, aby były asertywne.

Musimy uczyć je rozpoznawania manipulacji, formułowania odmowy, stawiania granic i szukania pomocy.

Jednocześnie musimy zadbać o to, aby dziecko, które odmówi udziału w krzywdzeniu, nie pozostało samo wobec reakcji grupy.

Bo czasami największą odwagą nastolatka nie jest publiczne przeciwstawienie się wszystkim.

Czasami jest nią ciche, stanowcze:

„Nie zrobię tego. Nawet jeśli przez to przestaniecie mnie lubić”.

Milczenie świadków. Czy naprawdę nikt nie widzi problemu?

Jednym z najbardziej bolesnych elementów przemocy rówieśniczej jest poczucie osamotnienia osoby krzywdzonej.

Sytuację obserwuje kilka, kilkanaście, czasami nawet kilkadziesiąt osób.

Niektórzy się śmieją.

Inni odwracają wzrok.

Ktoś chciałby zareagować, ale boi się zostać kolejnym celem.

To ważne, aby nie traktować wszystkich milczących uczniów jednakowo.

Milczenie nie zawsze oznacza akceptację przemocy. Czasami wynika z lęku, bezradności lub braku wiedzy o tym, jak bezpiecznie pomóc.

Dlatego praca profilaktyczna powinna obejmować nie tylko zachowania osób krzywdzących i doświadczenia osób krzywdzonych, ale również rolę świadków.

Uczeń nie musi samodzielnie konfrontować się z agresywną grupą.

Może nie dołączyć do wyśmiewania, nie przekazywać dalej kompromitujących treści, dyskretnie wesprzeć kolegę albo przekazać informację zaufanemu dorosłemu.

Jednak to dorośli odpowiadają za właściwą reakcję, ocenę zagrożenia i ochronę przed odwetem.

Nie możemy wymagać od dzieci odwagi, jeśli nie zapewniamy im bezpieczeństwa po zgłoszeniu problemu.

Kiedy grupa staje się ważniejsza niż własne wartości

Rodzice nastolatków czasami obserwują zmianę, której trudno im zrozumieć.

Dziecko, które jeszcze niedawno otwarcie rozmawiało z dorosłymi, staje się zamknięte, drażliwe albo zaczyna bronić zachowań znajomych, których wcześniej samo nie akceptowało.

Nie każda zmiana zachowania oznacza zły wpływ rówieśników. Dorastanie jest okresem budowania niezależności.

Jednak warto zachować uważność, gdy młody człowiek zaczyna podejmować ryzykowne działania, poniżać innych lub rezygnować z własnych przekonań tylko po to, by utrzymać miejsce w grupie.

Za takim zachowaniem może kryć się lęk przed samotnością.

Potrzeba uznania.

Pragnienie bycia zauważonym.

Obawa, że bez określonego towarzystwa nie będzie się dla nikogo liczyć.

Zrozumienie tych mechanizmów nie oznacza usprawiedliwiania krzywdzących zachowań.

Oznacza natomiast, że wychowanie wymaga czegoś więcej niż zakazów i kar.

Potrzebuje rozmowy o odpowiedzialności, relacjach, granicach i konsekwencjach.

Potrzebuje również dorosłych, którzy potrafią zauważyć, że za demonstracyjną pewnością siebie młodego człowieka może kryć się ogromna niepewność.

Szkoła potrzebuje mądrej profilaktyki, a nie kolejnej pogadanki

W szkołach często przypominamy uczniom, że należy szanować innych, nie stosować przemocy i być odpowiedzialnym za swoje zachowanie.

To ważne komunikaty.

Ale czy wystarczające?

Czy uczeń, który potrafi powiedzieć, że przemoc jest zła, zawsze będzie umiał jej odmówić, gdy grupa zacznie wywierać na niego presję?

Czy nastolatek, który zna definicję cyberprzemocy, rozpozna własną odpowiedzialność, gdy otrzyma kompromitujący film kolegi?

Czy świadek upokorzenia będzie wiedział, jak bezpiecznie zareagować?

Dlatego profilaktyka powinna wychodzić poza przekazywanie definicji.

Potrzebujemy ćwiczeń opartych na sytuacjach bliskich młodzieży, rozmów o trudnych wyborach oraz konkretnych sposobów reagowania.

Warto analizować fikcyjne historie i pytać:

• Czy popularność daje prawo do kontrolowania innych?

• Czy można odmówić grupie i nadal być odważnym?

• Kiedy żart staje się upokorzeniem?

• Czy lojalność wymaga milczenia o krzywdzeniu?

• Jak świadek może pomóc bez narażania własnego bezpieczeństwa?

• Jak dorośli powinni reagować, aby nie pogorszyć sytuacji ucznia?

Takie pytania mogą otworzyć rozmowy, których młodzi ludzie bardzo potrzebują.

Nie należy jednak zmuszać uczniów do publicznego opowiadania osobistych doświadczeń ani wskazywania rzeczywistych osób z klasy. Ujawnienie przemocy wymaga indywidualnej reakcji i zastosowania szkolnych procedur ochronnych, a nie dalszego omawiania sytuacji na forum.

Udostępniamy za darmo pakiet „KTO RZĄDZI W KLASIE?” – gotowe materiały dla nauczycieli

W Edukacja by Ann wierzymy, że dostęp do wartościowych materiałów profilaktycznych powinien być możliwie szeroki.

Wiemy również, jak wiele obowiązków spoczywa na nauczycielach, wychowawcach, pedagogach i psychologach szkolnych.

Dlatego przygotowaliśmy kompleksowy, bezpłatny zestaw „KTO RZĄDZI W KLASIE?”, który pomaga prowadzić rozmowy z młodzieżą o mechanizmach dominacji, presji, wykluczaniu, odwadze cywilnej i bezpieczeństwie w grupie